Głownia z hiraniku a głownia bez hiraniku

W naszym sklepie internetowym oferujemy miecze o najróżniejszych parametrach, konstrukcjach oraz wykonane z różnych rodzajów stali. Różnice pomiędzy rodzajami stali i sposobami ich obróbki nie są podczas wyboru miecza aż tak trudne do zrozumienia ani mylące, jak kształt głowni, a konkretnie tzw. hiraniku i haniku lub przeciwnie – ich brak. Dlatego uważam za właściwe należycie wyjaśnić te różnice nie tylko pod względem wyglądu, ale przede wszystkim właściwości i możliwości głowni.

Miecz przeznaczony do walki

W dawnych czasach miecze były oczywiście używane do walki i stawiano im między innymi dwa podstawowe wymagania. Po pierwsze, nie mogły się złamać ani doznać takiego uszkodzenia ostrza podczas zderzenia z innym mieczem, które uniemożliwiłoby ich dalsze używanie, na przykład z powodu nadmiernego osłabienia głowni w danym miejscu. Po drugie, głownia nie mogła zbyt szybko się stępić ani ulec uszkodzeniu nie tylko podczas kontaktu z ludzkimi tkankami i kośćmi, ale przede wszystkim ze zbroją.

Pierwsze wymaganie rozwiązano na kilka sposobów, z których podstawowym było różnicowe hartowanie głowni, czyli uzyskanie różnej twardości w jej poszczególnych częściach. Największa różnica występowała pomiędzy twardością głowni na mune (grzbiecie) i ha (ostrzu). Granicę pomiędzy częściami głowni o tej najbardziej wyraźnej różnicy twardości tworzy hamon (linia hartowania). W ten sposób uzyskiwano twarde ostrze, podczas gdy głownia pozostawała elastyczna i, można powiedzieć, wystarczająco podatna, aby się nie złamała. Podczas walki częściej dochodziło więc do wygięcia głowni niż do jej złamania, co umożliwiało dalsze używanie miecza, w przeciwieństwie do miecza ze złamaną, a tym samym bezużyteczną głownią. Gdy było na to wystarczająco dużo czasu, miecz można było wyprostować i nadal nadawał się do użytku. Właściwość tę udoskonalano poprzez stosowanie bardziej złożonych konstrukcji głowni, takich jak najbardziej znane kobuse, san-mai czy honsan-mai, wykorzystujące kilka kawałków stali o różnej zawartości węgla. Zwiększało to ciągliwość głowni, dzięki czemu była ona nie tylko mniej podatna na złamanie, ale dzięki bardziej złożonemu laminowaniu również na wygięcie.

Kolejne wymaganie stawiane mieczowi przeznaczonemu do użycia w warunkach bojowych średniowiecznej Japonii rozwiązano poprzez zaokrąglenie części głowni. Najczęściej stosowano tzw. hiraniku, czyli zewnętrzne zaokrąglenie głowni od shinogi (tzw. żebra głowni) do ha w mieczach o konstrukcji shinogi-zukuri, ewentualnie od mune do ha w głowniach wykonanych w konstrukcji hira-zukuri (bez shinogi). Konstrukcji głowni było oczywiście więcej, dlatego w uproszczeniu i dla łatwiejszego zrozumienia można powiedzieć, że chodziło o zewnętrzne zaokrąglenie głowni od ha do najbliższej krawędzi głowni w kierunku mune. Rzadziej stosowanym rozwiązaniem służącym zaokrągleniu głowni i zwiększeniu kąta ostrza, a tym samym zmniejszeniu ryzyka jego uszkodzenia podczas zderzenia z twardszymi materiałami lub innymi głowniami, było tzw. haniku. Jak sama nazwa wskazuje, chodziło wyłącznie o zaokrąglenie w obszarze ha. Dzięki opisanym powyżej kształtom, powstającym podczas kucia i późniejszego szlifowania głowni, ostrze zyskiwało większą odporność na uszkodzenia. Wyszczerbienia powstałe podczas zderzenia z inną głownią były znacznie mniejsze, a zdolność przecinania twardszych materiałów, takich jak zbroja, wzrastała.

W celu ograniczenia uszkodzeń ostrza stosowano również na przykład odpowiednie rozłożenie gliny pokrywającej głownię przed hartowaniem różnicowym, jednak w tym przypadku chodziło bardziej o wpływ i skutki hartowania głowni niż o jej kształt i zastosowany materiał. Przyjrzyjmy się zatem raczej porównaniu oryginalnych mieczy samurajskich z większością współczesnych replik, a dokładniej sposobom wykonania ich głowni.

Miecz przeznaczony do tameshigiri

Produkowane obecnie repliki oryginalnych mieczy samurajskich najczęściej nie posiadają hiraniku ani haniku. Są ku temu dwa powody. Po pierwsze, chińscy producenci mieczy najczęściej po prostu nie zauważyli hiraniku ani haniku na głowniach oryginalnych, zazwyczaj już mocno zużytych mieczy samurajskich. Po drugie, głownie pozbawione zaokrąglenia, często dodatkowo cieńsze niż oryginalne miecze samurajskie, łatwiej przechodzą przez bardziej miękkie materiały, takie jak maty tatami namoczone w wodzie. Cieńsza głownia z ostrzejszym kątem krawędzi tnącej ma logicznie ostrzejsze ostrze. Nie tylko łatwiej się ją ostrzy niż głownię z hiraniku lub haniku, ale jest również ostrzejsza niż masywna, zaokrąglona głownia. Z drugiej strony szybciej się jednak tępi.

Porównanie

Mocno przesadzając, można wyobrazić sobie miecz z hiraniku jako siekierę, a miecz bez hiraniku jako nóż. W takim przypadku różnica byłaby całkowicie oczywista, prawda? W przypadku mieczy różnica nie jest oczywiście aż tak wyraźna. Przykładowo, można wziąć dwa miecze o takiej samej grubości w motokasane i sakikasane, a także o takich samych wymiarach motohaba i sakihaba, przy czym jedyną różnicą będzie obecność hiraniku na jednym mieczu i jego brak na drugim. Jeżeli jednak głownia miecza bez hiraniku będzie dodatkowo cieńsza, różnica w ilości materiału obu głowni stanie się już zauważalna. Miecz bez hiraniku i z cieńszą głownią będzie znacznie lżejszy, łatwiejszy w prowadzeniu i lepiej wyważony. Różnica może wynosić nawet 100 g i będzie natychmiast wyczuwalna w dłoniach, a tym bardziej po kilkudziesięciu minutach lub niekiedy nawet kilku godzinach ćwiczeń. Oczywiście większa poręczność i niższa masa miecza są okupione zmniejszeniem jego wytrzymałości.

Jak już wspominałem, miecze bez haniku lub hiraniku są ostrzejsze niż miecze wyposażone w te elementy i łatwiej przechodzą przez bardziej miękkie materiały. Nie chodzi jednak wyłącznie o miękkość lub twardość materiału, ale również o jego gęstość, podatność na odkształcenia oraz zdolność dopasowania się do głowni. Nie bez znaczenia jest także ilość przecinanego materiału. Z pewnością z doświadczenia w kuchni wiadomo, że niektóre produkty spożywcze łatwiej kroi się określonym typem noża, a dokładniej nożem o odpowiednim kształcie ostrza. Najbardziej odczuwalne jest to w przypadku twardego sera, który ze względu na swoją konsystencję powoduje największe tarcie. Podobnie jest z mieczami. W przypadku miecza bez hiraniku logicznie dochodzi do kontaktu większej powierzchni głowni z przecinanym materiałem, a tym samym do powstania większego tarcia. Dlatego, chociaż ostrzejsza i cieńsza krawędź tnąca zwiększa i przyspiesza zdolność przechodzenia przez materiał, im więcej materiału jest przecinane i im dłużej głownia pozostaje w jego wnętrzu, tym bardziej zdolność przecinania zmniejsza się wskutek tarcia. Głownia z delikatnym hiraniku rozsuwa natomiast materiał, zmniejszając powierzchnię kontaktu głowni z przecinanym materiałem, a tym samym ograniczając tarcie. Początkowe wnikanie w materiał jest oczywiście wolniejsze niż w przypadku miecza bez hiraniku.

Każdy kształt będzie więc miał swoje specyficzne zastosowanie, ponieważ współcześnie specjalizacja może być zwyczajną koniecznością, jeżeli chcemy osiągnąć doskonałość w określonej dziedzinie. Musimy jednak liczyć się z tym, że jednocześnie staniemy się ograniczeni pod innymi względami. Należy pamiętać, że oryginalne miecze samurajskie były konstruowane w określony sposób przede wszystkim po to, aby były uniwersalne i mogły być używane do przecinania materiałów o różnych właściwościach, niezależnie od tego, czy chodziło o ludzkie tkanki, kości, stal miecza przeciwnika czy jego zbroję. Oryginalne miecze samurajskie musiały nie tylko wytrzymać kontakt z nimi wszystkimi, ale także je zniszczyć. Musiały nie tylko przeciąć tętnicę, ale również nie złamać się podczas uderzenia w zbroję ani nie stępić do tego stopnia, aby stały się bezużyteczne. Dlatego pomiędzy poszczególnymi właściwościami, możliwościami, a tym samym również poszczególnymi częściami i kształtami głowni musiała istnieć taka równowaga, aby miecz był pod każdym względem maksymalnie funkcjonalny i uniwersalny, bez uzyskiwania przewagi w jednej dziedzinie kosztem słabości w innej.

W dzisiejszych czasach raczej nie będziemy już przecinać hełmów ani zbroi. Głownia Państwa miecza najprawdopodobniej nie zetknie się również z głownią innego miecza. Dlatego niektóre parametry i właściwości dawnych mieczy mogą na pierwszy rzut oka wydawać się pozbawione sensu. Wybieramy więc miecz, który będzie lekki, łatwy w prowadzeniu, prostszy do naostrzenia do odpowiedniego poziomu itd. Z drugiej strony istnieją również osoby, które chcą ćwiczyć mieczem odpowiadającym pod względem masy i sposobu prowadzenia prawdziwej broni. Chcą mieć poczucie, że posiadany przez nich miecz nie służy wyłącznie do przecinania mat, lecz jest rzeczywiście funkcjonalną bronią pod każdym względem – przynajmniej w takim stopniu, w jakim pozwalają na to współczesne repliki tych mieczy. Dlatego nie chciałbym oceniać, co jest lepsze lub gorsze, za wszelką cenę popierać tradycyjnych rozwiązań i odrzucać stosowania mieczy innych niż w pełni funkcjonalne ani postępować odwrotnie. W takim przypadku musiałbym całkowicie odrzucić wszystkie repliki. Ostatecznie wszystko zależy wyłącznie od Państwa osobistych preferencji. Od tego, do czego miecz będzie używany i do czego ma się nadawać. Należy zastanowić się, czy chcą Państwo miecza o określonych właściwościach dla samej satysfakcji z ich posiadania, czy dlatego, że właściwości te będą rzeczywiście potrzebne. Nie uważam przy tym, aby którakolwiek z tych motywacji była w jakikolwiek sposób niewłaściwa. To wyłącznie Państwa sprawa, Państwa miecz i Państwa dusza samuraja.

Inne artykuły ułatwiające wybór miecza, zarówno w naszym sklepie, jak i u innych sprzedawców, znajdą Państwo tutaj.

Lub na naszym Blogu.

Życząc udanych zakupów,

Eduard Valentík.