Omote i Ura

Z nazwami tych stron miecza spotykacie się już od pewnego czasu, między innymi na początku opisów filmów prezentujących wystawiane przez nas miecze. Gdy wpiszecie te słowa w wyszukiwarkę, znajdziecie proste wyjaśnienia tego, co oznaczają one w przypadku miecza samurajskiego. A właściwie, która strona miecza jest stroną omote, a która ura.

Strona omote jest określana jako strona widoczna, czyli strona miecza, która jest eksponowana. Stroną ura nazywana jest ta strona miecza, która pozostaje ukryta na przykład po wsunięciu go za pas obi po lewej stronie, ostrzem skierowanym do góry. Tak samo jest, gdy katana zostaje umieszczona na stojaku ostrzem do góry, z tsuką po lewej stronie. W tym miejscu informacje na temat omote i ura najczęściej się jednak kończą, a szkoda, ponieważ praktycznie każda część miecza ma dokładnie określone, w jaki sposób powinna być umieszczona po obu tych stronach. Jest to ważne zarówno podczas prawidłowego składania miecza, jak i przy jego zakupie, gdy chcemy ustalić, czy mamy do czynienia z japońskim oryginałem, czy z mniej lub bardziej udaną imitacją, jedynie przedstawianą jako japoński oryginał. Niniejszy artykuł nie tylko uzupełnia więc artykuł „Jak odróżnić replikę miecza samurajskiego od japońskiego oryginału?”, ale może również pomóc podczas samodzielnego modyfikowania miecza. Na przykład przy prostym odwróceniu tsuby, tak aby została prawidłowo nasunięta na nakago.

Oczywiście zdaję sobie również sprawę, że tym artykułem niejako sam kręcę na siebie bicz, ponieważ dzięki przedstawionym tutaj informacjom z pewnością znajdziecie także pewne niezgodności w sprzedawanych przez nas obecnie lub sprzedanych już mieczach. Nie zawsze jednak wszystko, co opisuję, jest możliwe do wykonania w chińskich replikach, chyba że przeprowadzona zostanie kompletna przebudowa miecza, obejmująca wymianę tsuki i ponowne wywiercenie mekugi-ana. Dlatego czasami, aby zachować zarówno funkcjonalność, jak i cenę naszych mieczy, jesteśmy zmuszeni naruszyć pewne „zasady” omote i ura. Kolejnym powodem jest odwracanie zdobionych gard, aby dekoracja była lepiej widoczna po umieszczeniu miecza na stojaku.

W każdym razie mam nadzieję, że temat ten okaże się dla Was równie interesujący jak dla mnie, gdy tylko przekonacie się, jak bardzo jest w rzeczywistości rozległy. Postaram się więc omówić oddzielnie każdą część miecza w odniesieniu do omote i ura, na tyle, na ile pozwala mi moja wiedza.

Ułożenie miecza – Umieszczenie miecza na stojaku jest, jak wspomniałem powyżej, takie samo jak za pasem. A więc ostrzem do góry, z tsuką po lewej stronie (z punktu widzenia osoby stojącej naprzeciwko stojaka). O ile wsuwanie miecza za pas w ten sposób miało w przeszłości ułatwić dobywanie go prawą ręką, o tyle takie samo umieszczenie miecza na stojaku miało utrudnić jego dobycie prawą ręką. Od tego ułożenia wynikają następnie strony omote i ura. Strona omote jest tą, która jest widoczna, eksponowana i prezentowana, natomiast ura jest stroną niewidoczną. Zasada nie polega więc na tym, że z góry określone są strony omote i ura, według których następnie umieszcza się miecz lub jego poszczególne części. Jest dokładnie odwrotnie. Ułożenie miecza i jego poszczególnych elementów jest z góry określone, a na tej podstawie definiuje się strony omote i ura. Aby zrozumieć, dlaczego o tym wspominam i dlaczego jest to istotna informacja, musicie przyjrzeć się tsubie swojego miecza…

Tsuba - Z powyższego wynika bowiem, że podczas dobywania miecza, gdy stoimy bezpośrednio naprzeciwko przeciwnika, strony się zmieniają. Stroną omote staje się wtedy strona widziana z perspektywy przeciwnika, która jest skierowana w jego stronę, a więc pozostaje widoczna. Dotyczy to praktycznie wyłącznie tsuby. Wspominam o tym, aby pokazać, że strony omote i ura nie są na stałe określonymi, niezmiennymi stronami miecza, jak jest to często przedstawiane i rozumiane.

Jak zatem tsuba powinna być prawidłowo umieszczona na mieczu? W przypadku tsuby strona omote znajduje się przede wszystkim od strony tsuki. Dlaczego tak jest, mogę jedynie zgadywać. Być może dlatego, że miecz przez większość czasu był wsunięty za pas obi, a w takim położeniu miecz, a więc również bardziej zdobiona część tsuby skierowana w stronę rękojeści, była najczęściej widoczna. Oczywiście istnieją tsuby z motywami po obu stronach, ale jeżeli z jednej strony motyw jest bardziej wyrazisty, właśnie tą stroną tsuba powinna być skierowana w stronę nakago, czyli rękojeści, a mniej wyrazistą stroną w kierunku głowni.

Prawidłowo założona tsuba

Nieprawidłowo założona tsuba (tak jak w niektórych naszych mieczach, co oczywiście można zmienić na życzenie)

Istnieją oczywiście różne tsuby, zarówno z motywami, jak i bez nich. Jeżeli tsuba jest prosta, pozbawiona motywu oraz otworów na kozuka lub kogai, obowiązuje zasada, że nasuwa się ją na nakago stroną, na której wokół otworu nie znajdują się żadne znaki. Po nasunięciu tsuby na nakago znaki znajdujące się pod seppą są więc skierowane w stronę rękojeści.

Omote

Ura

Jeżeli tsuba ma otwór na kozuka i kogai, obowiązuje zasada, że kozuka była umieszczona w saya po stronie ura, a więc po stronie ukrytej po wsunięciu miecza za pas. Po nasunięciu tsuby na nakago otwór na kozuka również powinien więc znajdować się po stronie ura. Spotkałem także tsuby z dwoma otworami na kozuka lub przynajmniej z oboma otworami o takim kształcie (kozuka hitatsu-ana). W takim przypadku należy kierować się ułożeniem tsuby względem bardziej zdobionej strony albo wygrawerowanych znaków.

Saya – Pochwa miecza może być wyposażona w kilka elementów. Ich położenie, podobnie jak w przypadku innych części miecza, wynika zarówno ze względów praktycznych, jak i z nacisku na wygląd. Na przykład kurigata i tsuno-gae, czyli haczyk zapobiegający wysunięciu pochwy zza pasa, muszą znajdować się po tej samej stronie, a jednocześnie po stronie zewnętrznej, gdy saya jest wsunięta za pas obi. Dzięki temu nie uciskają na przykład brzucha właściciela miecza, a zarazem spełniają swoją funkcję i zapobiegają niekontrolowanemu przesuwaniu się pochwy za pasem. Znajdują się więc po stronie omote, czyli są widoczne po wsunięciu miecza za pas.

Nagasa – W przypadku głowni mieczy samurajskich dotyczy to przede wszystkim grawerunków. Bardziej wyrazisty grawerunek, najczęściej przedstawiający określony motyw, również znajduje się po stronie omote. Dotyczy to także grawerunków na nakago, czyli sygnatury kowala (mei). Możemy jednak spotkać się również z sytuacją, w której sygnatura znajduje się po stronie ura. W takim przypadku najprawdopodobniej jest to głownia przeznaczona do tachi albo kowal, ciesząc się z udanej głowni, wypił zbyt dużo sake i pomylił strony.

Tsuka – Rękojeść miecza jest osobnym rozdziałem. Przynajmniej dla mnie, ponieważ stale staram się doskonalić w wykonywaniu tsukamaki i wyszukuję kolejne informacje, skoro i tak wymieniam je na nowe we wszystkich mieczach. Dzięki temu sądzę, że mogę przedstawić tutaj kilka ciekawostek. Dzięki kilku faktom, o których wspomniałem powyżej, z pewnością łatwiej będzie Wam rozpoznać, czy ktoś oferuje japoński oryginał, czy też falsyfikat, który osoba pozbawiona podstawowej wiedzy wprawdzie znakomicie spatynowała, ale bez znajomości szczegółów popełniła kilka błędów, które teraz będziecie już w stanie zauważyć. Wierzę, że informacje o tym, jak zasadniczo powinno wyglądać tsukamaki, choć ze względu na ograniczenia objętościowe nie jestem w stanie wyczerpująco omówić tutaj całego zagadnienia, okażą się dla Was najbardziej pomocne.

Jeżeli chodzi o menuki, to gdy mają one na przykład kształt ryby, ryba po stronie omote powinna być umieszczona brzuchem skierowanym w dół, a więc głową w stronę tsuby. Gdy spojrzycie na miecz umieszczony na stojaku, z tsuką po lewej stronie i ostrzem skierowanym do góry, ryba nie będzie zwrócona brzuchem do góry, jakby była martwa, lecz będzie płynęła po rękojeści od lewej strony do prawej.

Położenie menuki w chińskich replikach zależy od wielu zmiennych, takich jak rozmieszczenie otworów na mekugi, długość tsuki, długość menuki lub po prostu sposób, w jaki właściciel trzyma miecz. Może on na przykład trzymać rękojeść w miejscu, w którym znajdują się menuki, nawet jeżeli są one umieszczone pośrodku, a tsuka jest dostatecznie długa, przez co przy prawidłowym chwycie nie powinno do tego dochodzić, i życzyć sobie innego ich rozmieszczenia, dostosowanego do własnych potrzeb. Dlatego w większości chińskich replik menuki są rozmieszczone tak, że pierwsza ozdoba znajduje się po stronie omote, bezpośrednio za otworem na mekugi, a druga ozdoba po stronie ura, za drugim otworem na mekugi. Ewentualnie umieszczane są naprzeciwko siebie, pośrodku tsuki. W japońskich oryginałach menuki są zazwyczaj rozmieszczone naprzemiennie w taki sposób, że pierwsza ozdoba znajduje się po stronie omote, a bezpośrednio za nią druga ozdoba po stronie ura. Czasami niemal stykają się one lub mijają pośrodku tsuki.

Najważniejszą różnicą pomiędzy menuki stosowanymi w najróżniejszych replikach a menuki japońskich oryginałów jest jednak fakt, że w oryginałach menuki tworzą parę. Nie oznacza to jednak, że są identyczne, jak zwykle ma to miejsce w replikach. Podobnie jak producenci replik początkowo kopiowali głownie oryginalnych mieczy samurajskich wraz z ich zużyciem, przez co większość producentów i sprzedawców do dziś oferuje stosunkowo „chude” miecze, coś podobnego wydarzyło się również w przypadku menuki. Ktoś po prostu wziął jedno menuki i zaczął wykonywać na jego podstawie identyczne odlewy. Gdy jednak przyjrzycie się menuki japońskich oryginałów, zauważycie, że tworzą parę i wzajemnie się uzupełniają, tak jak na fotografiach poniżej.

W przypadku fuchi sposób nasunięcia go na rękojeść miecza jest określony przez otwór na nakago, dlatego nie może być wątpliwości, jak należy je prawidłowo założyć. Kashira powinna być założona na rękojeść w taki sposób, aby motyw nie był odwrócony do góry nogami, gdy miecz znajduje się na stojaku lub jest wsunięty za pas ostrzem skierowanym do góry. Na przykład samuraj przedstawiony na kashirze powinien stać nogami na ziemi. Zazwyczaj udaje się umieścić te elementy prawidłowo i praktycznie nie ma żadnego powodu, aby montować fuchi i kashirę na rękojeści inaczej, niż opisałem powyżej.

Wykonanie tsukamaki również podlega określonym zasadom. W japońskim oryginale oplot będzie zaczynał się po stronie omote i po tej samej stronie będzie się kończył. Po stronie omote rozpoczyna się więc od płaskiego przyłożenia sznura do fuchi. Z drugiej strony, czyli ura, taki oplot rękojeści jest kontynuowany przez przekładanie lub przeplatanie obu części sznura, w zależności od zastosowanego stylu tsukamaki. W przypadku stylu katatemaki pośrodku rękojeści sznur biegnie pionowo po stronie omote i ukośnie po stronie ura. Węzeł kończący tsukamaki również powinien znajdować się po stronie omote.

Osobnym rozdziałem jest tsukamaki wykonane z tradycyjnie plecionej, płaskiej ito z prążkowaniem. Celowo nie używam określenia „oryginalna”, ponieważ również w tej dziedzinie istnieje wiele falsyfikatów. Do dziś dość często zdarza się, że sprzedawcy twierdzą, iż tsukamaki zostało wykonane z ito pochodzącej z Japonii, a dodatkowo z prawdziwego jedwabiu. I to nawet w przypadku mieczy, w których taki oplot stanowiłby połowę wartości całego miecza, wykonany przy tym w taki sposób, że rozpada się po kilku machnięciach mieczem. Jeżeli oplot jest błyszczący, najczęściej jest wykonany z poliestru. Tylko kilka marek stosuje tego rodzaju ito wykonaną z bawełny, która jest oczywiście matowa.

Przez tradycyjnie plecioną ito rozumiem więc płaski, pleciony sznur tekstylny, który na całej długości ma swego rodzaju prążkowanie. Aby taki oplot można było uznać za prawidłowo wykonany według zasad stosowanych podczas wykonywania tsukamaki w japońskich oryginałach, oprócz tego, co wymieniłem powyżej, należy przestrzegać dwóch rzeczy.

Po pierwsze, taka ito ma lewą i prawą stronę, podobnie jak tkanina. Z jednej strony jest bardziej prążkowana, a prążki są wyraźniejsze niż po drugiej. Jak z pewnością już się domyślacie, bardziej wyraziste prążkowanie powinno znajdować się na wierzchniej stronie oplotu.

Po drugie, co czasami może być trudne do rozpoznania na fotografiach, na początku wykonywania oplotu, gdy najpierw przykładamy ito płasko do tsuki przy kashirze po stronie omote, aby następnie wykonać pierwsze przełożenia sznura po stronie ura, wzór splotu sznura musi być skierowany w określoną stronę. Niestety pracuję z takimi sznurami bardzo rzadko, dlatego obecnie nie mogę dodać fotografii konkretnego przykładu. Zamieszczam więc przynajmniej zdjęcie nieprążkowanego sznura bawełnianego, z którym zwykle pracuję. Liczba włókien i sposób wykonania sznura są pod pozostałymi względami praktycznie takie same.

Jak sami widzicie, wzór splotu sznura tworzy jakby krzyże. Osoba wykonująca tsukamaki z tradycyjnie plecionej ito najpierw odwraca więc sznur bardziej wyrazistym prążkowaniem do góry, a następnie ustawia go tak, aby po przyłożeniu sznura do fuchi po stronie omote nici znajdujące się na krawędziach ito biegły z góry na dół. Wierzę, że właśnie ta niezbyt rozpowszechniona informacja może bardzo pomóc podczas oceniania, czy miecz, który ktoś Wam oferuje, został rzeczywiście opleciony przez osobę znającą się na rzeczy, czy też przez kogoś, kto chciał jedynie za pomocą wyglądu i zastosowanych materiałów stworzyć wrażenie japońskiego oryginału i pozbawić Was często niemałej sumy pieniędzy.

Dziękuję zatem za zainteresowanie, jeżeli dotarliście aż tutaj. Będę również bardzo wdzięczny, jeżeli sami posiadacie jakieś dodatkowe informacje dotyczące tego zagadnienia albo znajdziecie w tekście jakąś nieścisłość i skontaktujecie się ze mną, przesyłając swoje uwagi do tego artykułu.

Życzę udanych zakupów,

Eduard Valentík.